Мала хто ведае, што возера Тартак сто гадоў таму называлася зусім па-іншаму. На тагачасных картах яно пазначана як Лучыла. Мае дзед і бацька — з вёскі Царкавішча, што ў тых мясцінах, але я ніколі ад іх не чуў гэткай назвы.
Апроч возера Тартакам людзі яшчэ называлі месца, дзе знаходзіцца бетонны мост праз рэчку ля павароту на Новае Жыццё. Якімсьці незвычайным словам мне здаваўся ў дзяцінстве гэты Тартак. Напрыклад, ля азёраў Царкавішча і Замошша знаходзіліся аднайменныя вёскі, а Ліннае, Уклейнае, Жабнік, верагодна, былі названы ў гонар насельнікаў. З Тартакам жа ў мяне асацыяваўся толькі “торт” — і ён тут відавочна ні пры чым.
Чуў ад мясцовых пра драўляны млын, які стаяў у тым месцы, дзе Ушачка выцякае з возера Мурагі. У лесе яшчэ захавалася дарога туды. Калі на скрыжаванні ля бетоннага моста звярнуць на Новае Жыццё, метраў праз 100-200 будзе з’езд направа. Па лясной дарожцы (рыбакі пакуль не даюць ёй зусім зарасці) можна выйсці на паляну ля рэчкі. На даваенных картах у гэтым месцы пазначаны хутар Тартак (верагодна, там і знаходзіўся млын), цяпер жа тут нічога няма.
Я заязджаў туды неяк па восені – вядома ж, не з металашукальнікам і рыдлёўкай, як “чорныя археолагі”, а выключна з даследчым інтарэсам. Блукаючы сярод дзікага ляснога бур’яну ўздоўж стромкага берага возера Мурагі, я ўсё ж натрапіў на ўжо амаль непрыкметныя сляды людской жыццядзейнасці. Верагодна, гэта рэшткі хутара Лудня, а дакладней — замшэлыя надмагільныя камяні. Ад жылля не засталося і следу, а самі жыхары спяць вечным сном у сваёй зямлі пад сырой коўдрай прэлай восеньскай лістоты…
Млын узгадваў у сваіх мемуарах Ян Рагіна – афіцэр, ураджэнец фальварка Собалева, што знаходзіўся паміж Царкавішчам і Заазер’ем. Аўтар піша, што ў канцы XIX стагоддзя млын належаў Сушынскаму і быў у арэндзе ў шляхціца Лося. А яшчэ ён апісвае рамантычны, небяспечны заплыў з маладой жонкай на лодцы-даўбёнцы да маленькага астраўка на суседнім возеры, якое мы ведаем як Тартак (яго мемуары ёсць у свабодным доступе ў інтэрнэце і будуць цікавыя аматарам гісторыі).
Як вядома, дваране Сушынскія – апошнія гаспадары маёнтка Малыя Дольцы. Як і большасць памешчыкаў гэтага рэгіёну, яны былі каталіцкага веравызнання. Муж, Альфрэд Данатавіч, падпалкоўнік царскай арміі, паходзіў з фальварка Печышча, што быў калісьці непадалёк. Маёнтак, дом якога і зараз стаіць у Новым Жыцці, атрымала ў спадчыну яго жонка Юзэфа ад свайго бацькі Феліцыяна Вярэнькі ў 1873 годзе. Мяркую, млын быў пабудаваны яшчэ пры ім, як і многае іншае ў іх немалых уладаннях.
Павінен узгадаць і цікавы сайт “staryna.org”, які адмініструе наш зямляк Канстанцін Мірановіч. Ён выкладвае ў свабодны доступ шмат архіўных дакументаў, што тычацца тэрыторыі сучаснага Вялікадолецкага сельсавета. На сайце я натрапіў на здымкі лістоў усесаюзнага перапісу насельніцтва 1926 года. У іх фігуруе аж тры Тартакі ў адным месцы: млын і два хутары. А ў 1938 годзе іх жыхары былі пераселены ў вёскі.
Назва “тартак” мае іншамоўнае паходжанне і тлумачыцца як лесапільня. Відавочна, што тут працаваў млын. Некаторыя з іх маглі не толькі малоць муку, але і распілоўваць бярвёны на дошкі і нават каваць жалеза. Вадзяны прывад млына проста пераключалі на патрэбны ў дадзены момант агрэгат — жорны, пілараму або молат.
Вышэй я ўзгадваў Лудню, а непадалёк быў і хутар Рудня. Ёсць гістарычныя звесткі, што там здабывалі жалезную руду, таму на Тартака-млыне, верагодна, маглі каваць крычнае жалеза молатам, а ў Лудні — лудзіць вырабы з яго, пакрываючы волавам. Цэлая вытворчая лінія атрымліваецца, як на заводзе. Што ж там маглі вырабляць? Мне здаецца, нешта маштабнае і дарагое, што карысталася попытам. Узгадваючы асновы металазнаўства, якія калісьці вывучаў ва ўніверсітэце, выкажу меркаванне, што гэта было бляшанае жалеза для пакрыцця дахаў. У такім выпадку, апроч іншага, і пракатны станок мог стаяць на тым млыне. Дакладна сцвярджаць не магу, але паны Вярэнькі былі заможныя і маглі замуціць сабе такі выгадны бізнэс.
Ды ўсё ж цікава: чаму назва возера Лучыла памянялася на Тартак? Памылка картографаў, а можа, яшчэ якія прычыны? Хто ведае. Магчымую этымалогію назвы Лучыла мне падказаў адзін стары паляўнічы. Яго продкі рыбачылі цікавым чынам: на драўляную лодку вешалі металічны кошык, у якім распальвалася вогнішча з лучын. Ноччу яго святло прыцягвала рыбу, і яе, зачараваную, лёгка можна было калоць вострамі ці нават чэрпаць сачком. Пра гэты працэс і казалі – “лучыць”. Падобны спосаб лоўлі лічыцца браканьерскім, таму можна выказаць і версію, што назву возера змянілі з падачы органаў рыбааховы БССР.
Напрыканцы падкрэслю, што гэты гістарычны опус ні ў якім разе не прэтэндуе на навуковасць. Мой падыход, канечне, “диванный”, і ёсць тут, напэўна, недакладнасці, нестыкоўкі і “прыцягнутасці”. Але ж вы бачыце самі, колькі гістарычных скарбаў мне ўдалося знайсці без рыдлёвак і металашукальнікаў, пацягнуўшы ўсяго за адну нітачку незвычайнай назвы возера. Гэтыя скарбы не запоўняць кішэні, але пашыраць эрудыцыю і светапогляд. Цікаўцеся сваім мінулым, каб разумець сучаснае і прадбачыць будучыню.
Аляксандр ПУГАЧ, г.п. Ушачы
Надрукавана ў газеце “Патрыёт” №98
Супер. Очень интере. 👍👍👍👍